Şehre İnen Kuşlar: "Gurbet Kuşları" ve Ulusal Sinema Tartışması

"Gurbet Kuşları" (1964) oyuncularından Filiz Akın. Kaynak: Wikimedia Commons.

Halit Refiğ'in 1964 yapımı Gurbet Kuşları, bir ailenin Kahramanmaraş'tan İstanbul'a göçünü anlatır. Yüzeyde bir aile melodramı gibi görünen bu film, aslında 1960'ların Türkiye'sinin en büyük toplumsal dönüşümünün, köyden kente büyük göçün, sinemadaki en erken ve en dürüst belgelerinden biridir. Dahası, filmin yönetmeni Halit Refiğ, aynı yıllarda "Ulusal Sinema" tartışmasının da başını çeken isimdi. Yani Gurbet Kuşları, hem bir toplumsal belge hem de bir sinema kuramının uygulaması olarak okunabilir.

Bu yazıda filme Giovanni Scognamillo'nun tarihsel çerçevesi ve Marc Ferro'nun "filmi toplumun karşı-çözümlemesi olarak okuma" yöntemiyle bakacağız.

Ailenin dağılması, yalnızca bir ailenin değil, bir yaşam biçiminin çözülüşünün simgesidir.

Hikâye: Bir ailenin dağılışı

Bir Anadolu ailesi, daha iyi bir hayat umuduyla İstanbul'a göç eder. Ama şehir umdukları cömert kucağı açmaz. Aile bireyleri, büyük kentin baştan çıkarıcılığı, yozlaştırıcılığı ve acımasızlığı karşısında birer birer savrulur, hayal kırıklığına uğrar, yollarını kaybeder. Sonunda kimileri için tek çözüm geri dönmektir, "gurbet kuşları" yuvalarına, memleketlerine geri dönerler. İstanbul, bir fırsat şehri değil, bir sınav ve çoğu zaman bir yenilgi mekânı olarak resmedilir.

Scognamillo'nun bağlamı: Göç, Yeşilçam'ın yeni konusu

Giovanni Scognamillo, Türk Sinema Tarihi'nde 1960'ların Türk sinemasını, toplumsal meselelerin perdeye taşınmaya başladığı bir dönem olarak kaydeder. 27 Mayıs sonrasının görece özgür ortamı, sinemacılara toplumsal gerçekliğe eğilme cesareti vermişti. Köyden kente göç, bu dönemin en güçlü temalarından biri oldu; çünkü göç, milyonlarca insanın bizzat yaşadığı bir gerçekti.

Scognamillo'nun kayıtlarında Halit Refiğ, bu dönemin en üretken ve en düşünen yönetmenlerinden biri olarak öne çıkar; kısa sürede "en başarılı kişisel yapıtlarını art arda" veren bir sinemacı olarak anılır. Gurbet Kuşları, onun bu verimli döneminin ürünüdür ve göç temasını bir aile trajedisi biçiminde kristalize eder.

Ferro'nun merceği: Filmin ele verdiği toplumsal fay hattı

Marc Ferro'ya göre bir film, çekildiği toplumun bilinçdışını, bastırılmış gerilimlerini ele verir. Gurbet Kuşları'na bu gözle bakınca, filmin bir aile hikâyesinin çok ötesine geçtiğini görürüz: film, hızla kentleşen bir toplumun kaygısının belgesidir.

Filmin İstanbul'a bakışı çift yönlüdür. Bir yandan şehir, kırsal dünyanın masum değerlerini (aile bağı, namus, dayanışma) çözen tehlikeli bir güçtür. Öte yandan bu, köyden gelen insanların şehre yabancılığının, dışlanmışlığının da ifadesidir. Ferro'nun yöntemiyle söylersek: film, "büyük şehir insanı yozlaştırır" gibi ahlaki bir hikâye anlatıyormuş gibi görünürken, aslında 1960'ların Türkiye'sinin en derin gerilimini, geleneksel toplumdan modern topluma geçişin sancısını, ele verir. Ailenin dağılması, sadece bir ailenin değil, bir yaşam biçiminin çözülüşünün simgesidir.

Kim haklı, kim kurban?

Ferro'nun "karşı-çözümleme" kavramı burada özellikle işler. Film kimi "kurban", kimi "suçlu" gösteriyor? İstanbul mu suçlu, yoksa şehre hazırlıksız gelen aile mi? Filmin bu soruya net bir cevap vermemesi, aslında dönemin kararsızlığının kendisidir. Türkiye modernleşmeyi hem istiyor hem ondan korkuyordu; Gurbet Kuşları bu ikircikliği perdeye taşır.

"Ulusal Sinema": Filmin arkasındaki kuram

Gurbet Kuşları'nı özel kılan bir başka boyut, yönetmeninin aynı zamanda bir sinema kuramcısı olmasıdır. Scognamillo'nun da kaydettiği gibi, 1960'ların ortasında Türkiye'de sinemanın kimliği üzerine kızgın bir tartışma yaşandı: Halk Sineması, Devrimci Sinema, Ulusal Sinema, Milli Sinema gibi kavramlar çatıştı. Halit Refiğ, "Ulusal Sinema" tezinin başlıca savunucusuydu.

Bu tezin özü şuydu: Türk sineması, Batı'nın (özellikle Hollywood'un ve hatta Avrupa auteur sinemasının) taklidi olmamalı; kendi halkının değerlerinden, anlatı geleneklerinden, toplumsal gerçekliğinden beslenen özgün bir dil kurmalıydı. Gurbet Kuşları bu tezin bir uygulamasıdır: yerli bir meseleyi (göç), yerli bir duyguyla, halkın anlayacağı bir melodram diliyle anlatır. Refiğ için bu, "sanat sineması"na öykünen elit bir tavır değil, halkla konuşan bir sinema kurma çabasıydı.

Bu, tam da o yıllarda Yeni Sinema Dergisi çevresinde tartışılan meseleyle akrabaydı: Türkiye kendi sinemasını Batı'yı taklit ederek mi, yoksa kendi toplumsal gerçeğine bakarak mı kuracaktı? Gurbet Kuşları, bu sorunun bir cevap denemesidir.

Sonuç: Bir göçün, bir tartışmanın belgesi

Gurbet Kuşları, iki katmanda birden okunabildiği için değerlidir. Ferro'nun yöntemiyle bakıldığında, 1960'ların Türkiye'sinin büyük göç travmasının bir belgesidir; resmî istatistiklerin anlatamadığını bir ailenin dağılışıyla anlatır. Scognamillo'nun çerçevesiyle bakıldığında ise, "Ulusal Sinema" tartışmasının perdedeki karşılığıdır; bir kuramın film hâline gelmiş versiyonu.

Bugün büyük şehirlerimiz o "gurbet kuşları"nın torunlarıyla dolu. Filmin sorduğu sorular, şehir bizi zenginleştirir mi yoksa kökümüzden mi koparır, hiç eskimedi. Bir Yeşilçam melodramının bu soruları altmış yıl önce bu kadar açık sorabilmiş olması, o sinemanın toplumsal hafızamız için ne kadar değerli bir arşiv olduğunu gösteriyor.

Bu yazının dayandığı kaynaklar

• Scognamillo, Giovanni. Türk Sinema Tarihi 2 (1960-1986). İstanbul: Metis Yayınları. Halit Refiğ, "Ulusal Sinema" tartışması (Halk/Devrimci/Ulusal/Milli Sinema) ve 1960'lar döneminden yararlanılmıştır.

• Ferro, Marc. Sinema ve Tarih. Çev. Handan Demir. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. "Film, Bir Toplum Karşı-Çözümlemesi?" bölümünden yararlanılmıştır.

• Yeni Sinema Dergisi, Sayı 1 (1966-67). Ulusal sinema ve gerçekçilik tartışmalarından yararlanılmıştır.