Tiyatro Festivali’nde İstanbul Rumlarının izini süren iki oyun

Bir varmış bir yokmuş. Antik çağlardan, Ege kıyılarındaki İyon kentlerinden beri bu topraklarda Rumlar yaşarmış. Bizans zamanında Anadolu’nun önemli bir nüfusunu oluşturan, Osmanlı döneminde de İstanbul, İzmir, Ege ve Karadeniz’de yaşamaya devam eden Anadolu Rumları; köylü, doktor, zanaatkar, denizci, tüccar, inşaat ustası Rumlar; bu toprakların kadim insanları. İlerleyen yıllarda kötü şeyler olmaya başlamış. 19. yüzyılın bitimine doğru, Osmanlı’nın çözülme süreci, ekonomik sıkıntılar ve artan milliyetçilikle ilk göçler gelmiş. Birinci Dünya Savaşı ve 1922 sonrası güvenlik kaygısıyla yine yaşanan göçler ve 1923 Mübadelesi ile gidişler artarak devam etmiş. 1955 tarihli 6-7 Eylül Olayları ve en son 1964’te Yunanistan vatandaşlığı taşıyan Rumların sınır dışı edilmesiyle büyük kopuş gerçekleşti. Azaldık. Binlerce yıllık bir nüfus çeşitli dönemlerde, çeşitli sebeplerle yerinden yurdundan koptu, koparıldı. Ayrılışları bu toprakların ekonomik ve toplumsal yapısında da büyük bir dönüşüme yol açtı. Negatif anlamda. 30. İKSV Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali’nde İstanbul Rumlarıyla ilgili iki oyun var: Bir Çeyiz Sözleşmesi, 1897 tarihli Türk-Yunan Savaşının yarattığı gerginliğin söz konusu olduğu ama henüz göçlerin başlamadığı 1890’larda, Rum nüfusun yoğun olduğu Yeniköy’de geçiyor. Gerçek bir belgeden, bir çeyiz sözleşmesinden yola çıkarak kurgulanan bir düğün gecesiyle bizi 19. yüzyıl sonunda Boğaz’da yaşayan Rumların hayatını tahayyül etmeye çağırıyor. Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı ise kopuşların en sonuncusu olan 1964 tarihli sınır dışı edilmelerde 20 kiloluk valizi, 1 yaşındaki kızı ve 20 dolara karşılık gelen bir parayla Atina’ya sürgün edilen, Bedri Rahmi’nin atölyesinden mezun ressam İvi Stangali’nin hayatının ve “kaybedilen” sanatçı kimliğinin izini sürüyor. Elif Özge Maltepe, Bir Çeyiz Sözleşmesi’ni Orhan Türker’in Nihori’den Yeniköy’e: Bir Boğaziçi Köyünün Hikâyesi isimli arşiv çalışmasında karşısına çıkan bir belgeye, bir çeyiz akdine dayanarak yazmış. Yeniköy Panagia Kilisesi’nde sahnelenen, Murat Daltaban’ın yönettiği oyunda Nikolaos ve Sevasti Mumcis çiftinin kızı Carolina’yla Paşabahçeli bakkal Antonios Angelidis’in düğününe konuk ve de tanık oluyoruz. Çeyiz senedinin okunmasının yanısıra Boğaz’ın iki yakasından iki gencin tanışmasını ve flörtünü izliyor; 19. yüzyıl Rum kadınlarının hayatları ile mum ışığında işlenen çeyizler, kumaşlar, hayaller, bol müzik, dans ve neşe eşliğinde buluşuyoruz. Bir çeyiz sandığı denli beyaz sabun ve lavanta kokacak kadar zarif, dantel denli incelikli ve oldukça “kadın” bir metin Bir Çeyiz Sözleşmesi. Kilisede yarattığı atmosfer tatlı; ensemble tarzı hikâye anlatımıysa yer yer uzayıp bazen biçimsel açıdan tekrara düşse de bütünsel bakışta naif, eğlenceli, lezzetli ve keyifli. Metin Akdülger, Gizem Güçlü, Selin Tali, Pınar Yıldırım ve Tan Temel’den oluşan kast, birbiriyle ve rolleriyle uyumlu, tek tek de ensemble olarak da başarılı. Papazı canlandıran Pınar Yıldırım, rolü nispeten küçük olmasına rağmen sahnedeki varlığının ve sesinin gücüyle özellikle dikkat çekici. Cem Yılmazer’in basit ama anlamlı ışık tasarımının ve Tan Temel’in hareket tasarımının atmosfere yarattığı katkı da büyük. Toplumsal cinsiyetlerin kenarlarının çok keskin olduğu bir dönemde ve toplumda geçen metin, özgürlüğüne düşkün gelin adayı Carolina üzerinden kadınların o dönem toplumdaki yerlerine dair bir eleştiri de sunuyor. Bir Çeyiz Sözleşmesi’nin tek bir tarihî belgeden, bir çeyiz sözleşmesinden yola çıkarak yepyeni ve tamamen kurgusal bir dünyayı bir kilise atmosferinde yeniden yaratmasını çok sevdim. Yeniköy’de yağmurlu bir sonbahar gecesinde, bir zamanlar bu semtte çoğunluğu oluşturan Rumları kendi kiliselerinde hatırlamak ve bir nevi anmak, iyi hissettirdi. Oyunun başında dağıtılan elma şekerleri kadar tatlı bir proje Bir Çeyiz Sözleşmesi. Kasım ve Aralık’ta oynamaya devam edecek. Buradan takip edebilirsiniz. Çiğdem Erdöl’ün yazdığı Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı ise sağlam, iyi yazılmış, aynı zamanda işlediği konu kadar gergin ve acıklı bir metin. Doğup büyüdüğü şehri ve tüm hayatını birkaç gün içinde azıcık eşya ile terk etmek zorunda kalan, üstelik Sirkeci Paket Postanesi’nden Atina’ya gönderdiği resimleri yolda kaybolan ve sadece Bedri Rahmi’nin atölyesinde tuttuğu eskiz defterlerini yanında götürebilen, resme büyük tutkun İvi’nin hayatının çeşitli dönemlerini üç kadın oyuncu canlandırıyor. Bir Çeyiz Sözleşmesi gibi Sanatçısı Belirsiz de bir arşiv çalışmasından geliştirilmiş bir proje. Proje tasarımı ve yönetimi Zeynep Özden ve Elif Sözer’e ait. Sahne tasarımından Gamze Kuş, video tasarımından Can Memişoğulları sorumlu. Görsellikte soyut ve minimalist bir yaklaşım tercih edilmiş ve bu tercih, hikâyenin dramıyla tezat, yalın sahne diliyleyse paralel bir düzlemde olduğu için işliyor. Gamze Kuş’un, İvi’nin Beyoğlu’nda atölyesi olan terzi annesinden ilham alarak tasarladığını tahmin ettiğim, teğelleri üzerinde gece mavisi kostümleri çok başarılı. Disonanslarının yoğunluğuyla oldukça gergin hissedilen Şahin Kureta imzalı müzik ve ses tasarımı, sahnelemenin genel mantığıyla uyumlu olmakla birlikte, öznel olarak beni biraz zorladı. Benim izlediğim temsilde Fulya Peker rahatsızlandığı için onun rolünü Zeynep Özden canlandırdı ve asıl kast olmadığı halde işi gayet iyi götürdü. Tilbe Saran ise zaten bana hep enstrümanında çok iyi bir solisti, bir virtüözü izleme keyfi verir. Saran burada da virtüözitesini sergiliyor ve oyunu başından sonuna dikkatle izleten en önemli unsur oluyor. Çağdaş Ekin Şişman ise böyle bir virtüözitenin asla altında kalmayan sağlamlıkta bir performansa imza atıyor. Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı her unsurunun kendi içerisinde bütünlükle işlediği bir iş fakat yine öznel bir yerden söylemeliyim ki genel sahneleme yaklaşımı beni çok içine alamadı. İvi’nin hayatına dair güçlü metinde bahsedilenlerden daha fazla görmek istedim sahnede; belki daha çok renk, daha çok aksesuar, biraz resim. Oyunun ressamın hayatını anlatırken resimlerini kullanmak yerine onların yokluğunun etrafında, daha imgesel bir görsel evren kurması, özellikle de hafızadan silinmesine vurgu yaptığından ötürü güçlü bir dramaturjik seçim. O görsel dünyayı video tasarımındaki bazı soyutlamalar harici metin veriyor asıl; yani görmek yerine duyarak deneyimliyoruz. Fakat aynı zamanda İvi’nin görsel dünyasıyla tanışmayı bir kez daha kaçırmış gibi de oluyoruz bu seçimle. O dünyanın kapısını aralamışken her şeyi görememenin eksiklik hissi kaldı biraz bende. Festivaldeki bu iki oyun, tarihteki politik kararların en çok zarar verdiği topluluklardan Rumların İstanbul’daki iki farklı dönemine, gerçek belgelerden yola çıkan kurgular olarak ışık tutmaları ve kaybettiğimiz renklerin bizi ne kadar eksilttiğini hatırlatmaları açısından önemli ve değerli. İkisi de sezonda oynamaya devam edecek. Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı ayrıca festival kapsamında 17 Kasım’da Leyla Gencer Sanat Merkezi’nde bir kez daha sahneleniyor. Bir Çeyiz Sözleşmesi’nin festival sonrası tarihlerini buradan, Sanatçısı Belirsiz* İvi Buradaydı’nınkileri ise buradan takip edebilirsiniz.