Musk: Hayaller ve gerçekler

Oscar ve Emmy ödüllü belgeselci Alex Gibney’nin, dünya prömiyerini Venedik Film Festivali’nde yapan yeni filmi Musk; Silikon Vadisi’nden Washington’a, Twitter’ın satın alınmasından Trump yönetimindeki bütçe kesintilerine uzanıyor. Elon Musk röportaj vermeyince yönetmen çözümü daha önce kamuoyu önünde söylediklerini dijital bir Musk’a söyletmekte bulmuş. Tesla’nın kurucularından Martin Eberhard ve Musk’ın eski eşi Justine Musk, film için kamera karşısına geçen isimler arasında. Musk’ın çocukluğuna arada inilse de 90’ların sonundaki dot.com coşkusundan bugüne geçen zaman diyebiliriz. Tesla fabrikaları, SpaceX tarlaları genelde mekânlarımız. Alex Gibney uzun yıllardır belgesel konusunda iyi isim yapmış bir yönetmen. Hunter S. Thompson, Fela Kuti, Paul Simon gibi sanat dünyasından isimlerin hayat hikâyelerinin yanı sıra Enron skandalı, Scientology, Lance Armstrong skandalı, Oxycontin bağımlılığı salgını ve son dönemin popüler hikâyesi Elizabeth Holmes / Theranos gibi konulara da bodoslama girmekten çekinmeyen, oldukça çalışkan bir isim. Özellikle değerli bulduğum serisi Dirty Money ile de muhalif duruşunu keskinleştirdiğini söylemeli. Geçtiğimiz haziran ayında dünya tarihinin ilk “dolar trilyoneri” olan Musk’ı ele alması gereken doğru isim olduğunu düşünüyordum. Belgeselin en önemli özelliği Musk’ın bir avatarını yaratıp onu konuşturması. Ayrıca video oyunu sekansları da yüklüce var. Bu fikirlerin teorik anlamda durdukları yeri anlasam da sunuş biçimini biraz sıkıntılı buldum. Gerçekliğin manipülasyonu konusunu vurgulamak için orada olduklarını bilsem de avatar Musk, Jeff Goldblum’u andıran tavırlarıyla yabancılaştırıcı olduğu kadar dikkat de dağıtıyor. Musk gibi bir karakteri çözümlemeye çalışmaktansa aksiyonlarına ağırlık vermesi mantıklıydı. Gibney’nin buradaki dinamik ritmi ve dramatikliği güçlü zaten. Uzunluğu yüzünden, -ki bu yüzden suçlayamayız; uzay çalışmaları, elektrikli araba, yapay zekâ gibi birçok çetrefilli işte parmağı olan biri Musk– zaman akışındaki atlamalar bazen yorucu olsa da elinden gelenin en iyisini yaptığını söyleyebiliriz. Konuşan kafa olarak Musk’ın yakınları ya da şirketlerinde çalışanların yer alması da önemli. Elde imkân olması ve bu konularda korkusuzca belgesel yapabilmek başlı başına değerli bir özellik. Bilmediğim çok şey öğrendim ama çok da şaşırmadım. Yer yer Michael Moore laçkalığı var diyeceğim amiyane tabirle. Moore da belgeselleriyle konuşulduğu zamanlarda, mesela George W. Bush gibi bir karakteri olabildiğince, hatta gerçek olamayacak kadar aptal göstermeye çalışırdı. Moore ile aynı tarafta dursak da bundan rahatsız olurdum. Her ne kadar verdiği bilgiler çok değerli olsa da işi biraz karikatürize edip ciddiyetinden uzaklaştırır gibi hissederdim. Bu popülist tavır, izniniz olursa, onun kariyerini kısa kıldı da diyebiliriz. Çok daha yüklü bir filmografisi olan Gibney o kadar değil belki ama o da sinizmin yer aldığı bir tonda, Musk’ı şu anda bulunduğu konuma gelemeyecek kadar beceriksiz veya hayal dünyasında yaşayan biri olarak betimliyor. Bu kadar basit olmamalı hikâyenin perde arkası. “Kendini video oyunda hissetme” anlatısı, etkilerini düşündüğümüzde, konu için fazla eğlenceli belki; bir anlamı varsa bu yorumun. Benzer bir etkiye sahip olan Steve Jobs üzerine çektiği The Man in the Machine’de daha soğuk ve objektif olduğunu sanıyorum hafızam beni yanıltmıyorsa. Tabii Jobs’un politikada safını bu kadar belli etmemesi bunun bir nedeni olabilir. Aslında kısaca ABD içinden kapitalizm ve muhafazakârlığın eleştirilme dilinde hep bir konformizm hissedilir. Bu benim paranoyamdır belki; “sistem iyi de çevresi kötü” yaklaşımı. “Gibney bu batağa düşüyor mu?” mevzusunu biraz izleyiciye bırakmalı. Direkt sistem eleştirisinin de belgeselin insanlara ulaşmasının önünde bir engel olma ihtimali var. Tek seferde bitirmeye çalışmaya gerek yok. Dört saat aralıksız Musk’a ve ABD kapitalizm reflekslerine maruz kalmak insanı sarsabilir. Ben üç güne yaydım; üçüncü günün sonunda belgeseldeki Musk avatarının beni sertçe eleştirdiği bir rüya gördüm, öyle düşünün. Tabii bir de dünyayı psikolojisi bu konumda insanların yönettiğini görmek de neşelendirmiyor hâliyle. “Bu kadar da olmaz” tepkisini veriyorsunuz. Yapılan kötülüklerin, Trump ve çevresindeki karakterlerin aksiyonlarının akıl almazlığının insanı çaresizliğe itme tehlikesi de var. Herkesin ilgisini çekmeli. Teknoloji ve otoritenin planlarını bilmek moral bozabilir belki ama kişisel olarak gardınızı almanız da bir o kadar önemli. Özellikle yapay zekâ ile olan ilişkinizde. Gibney bu sene bir belgesel daha yaptı. Salman Rushdie’ye yönelik saldırıyı konu alan Knife: The Attempted Murder of Salman Rushdie’yi haber vermiş olalım. Teknoloji ve siyasetin ilişkisini Brexit üzerinden ele alan The Great Hack de önerilir. Kapitalizm ve şirket kültürü üzerine işlerde ise tabii ikincisi de 2020 yılında gelen The Corporation (2003) zirve noktası. Belgesele konuk olan ve zamanında Musk ile ilişkisi olmuş bir sürü isim var. Eleştirel anlatılarını anlamakla beraber onunla nasıl yakınlaşabildikleri biraz havada kalıyor. Bize “içeriden” yeterince fikir veremiyorlar. Korkuyor olabilirler tabii ama bu belgesele çıkmayı kabul ettikten sonra daha net olabilmelerini isterdik.