Kuşlama: Dağılarak da bir arada kalınır

6-7 yaşlarındaydım. Televizyonda Çılgın Bediş vardı. Sanırım henüz ilk bölümleri yayımlanıyordu, emin değilim. Bölüm sonunda bir kişi uçurumdan aşağı düşmek üzere, elleriyle uçurumun kenarına son kez tutunmuştu ve diğer kişi ayaklarıyla onun ellerine basıyordu. Büyük harflerle “BÖLÜM SONU”. Koşarak annemin yanına gittim yüzümde dehşete kapılmış bir ifadeyle anneme sahnede olan şeyleri anlattım ve annem beni hiç beklemediğim bir şekilde çok umursamazca dinledi. Bu duruma ayrıca bir daha dehşete düşüp yüzünde beklentimi karşılayacak bir şaşkınlık ifadesini görene kadar sahneyi tekrar tekrar anlattım. Annem beni sakince böldü ve şöyle dedi: “Kızım, o gerçek bir şey değil ki. O bir dizi, senaryosu var, onlar da oyuncu. Kimse kimseyi gerçekten uçurumdan atmadı.” 30 Ekim’de Arter’de Çıplak Ayaklar Kumpanyası’nın Kuşlama isimli performans işini izlerken bir yandan ağlıyordum, bir yandan da aklımda annemle yaptığımız bu konuşma dönüyordu. Beni şu an bu kadar ağlatan şey neydi? Aslında bu yazıyı hem bunun izini sürmek hem de bu iş hakkında bir şeyler yazma fikrini heyecan verici bulduğum için yazıyorum. İnsan olmaya dair hüzünlü bir açmaz var. Maddeyi modifiye edebilen bir bilinç, anlık duyguların peşinden telaşla koşarken ne kadar da aciz ve komik görünüyor. Kurulan sistemler, biçim değiştirip yenilenen materyaller, fiziksel olarak katedilen mesafe; insan kendini kendinin esiri yapmasaydı yine de olur muydu? Efendi ve muktedir olanın, kendi kendinin esiri olması zorunluluğu var. Mesela bir sergide herkesin hayretle izleyip büyüleneceği bir heykeli yaratmanın, zihnini ve bedenini tüketen bir mesaiye hapsolmak gibi bir karşılığı var. İnsan, hayret bir övgüyle seyrettiriyor kendini. Çenesi bir milim açılmış, bitkin bir ifadeyle odaklanmışken kutsal bir amacın yansımasına, onu hem yücelirken hem de tuhaf bir şekilde komikleşirken izliyoruz. Bu onu o kadar hüzünlü yapıyor ki sanki çok iyi bir moda tasarımcısının pantolonun arkasında bir delik var da üzülmesin diye ona çaktırmıyoruz gibi. Çünkü pantolonunun delik olması onun iyi bir moda tasarımcısı olduğu gerçeğini değiştirmez ama bize her idealin olası çöküş ihtimalini hatırlatır. Kuşlama ismi de benzer bir idealin bozulması durumunda devreye sokulan ikinci bir ihtimaldir. Eğer insanları ilgilendirdiğini düşündüğümüz broşürleri onlara ulaştırmamız engellenirse, o broşürleri daha büyük bir alanda ve daha çok insana ulaştırmak üzere yüksek bir binadan aşağı atarız. Ortalığa saçılmış broşürler tek tek toplanmak için çok fazla alan kaplamaktadır. 2016 yılında İstanbul Onur Yürüyüşü ikinci kez yasaklandığında komite “Dağılıyoruz” isimli bir eylem kararı almıştı. Burada broşürlerle gerçekleşen kuşlama eylemi, bedensel bir yeniden varoluşla her yere dağılarak başka bir kategorik eyleme dönüşmüştü. Bu eylemler esnasında fiziksel olarak ben de oradayken içimden geçen benzer bir his vardı. Yaptığımız şey o kadar zekiceydi ki bir yanıyla içinde bulunduğum topluluk beni büyülüyordu; öte yandan çok derinden hissettiğim bir hüzün beni durmadan ele geçiriyordu. Bu hüzün, yapabilecekleri ve kapasitesiyle beni büyüleyen insanların içinde bulunduğu fiziksel yapıların kısıtlarına bulanmadan ve onların tam içinden geçmeden içkin ve kutsal olana ulaşamayacak olduklarını “bilme”nin verdiği bir hüzündü. Şimdi, bu sahne olmayan birkaç katta konumlanmış seyirciler olarak bizler performansçıları izlerken; onların çokluğu, ayrı ayrılığı ve renkleriyle büyüleniyoruz. Her yerden girip çıkan bir sürü farklı görünümde insan. Bu başlı başına çözülmesi güç bir gizem. Birbirinden ayrışan her bir beden, bir diğerinin altını çizerek onu ve kendini yüceltiyor. Bütün bunlar olurken aynı zamanda koşma eylemi içinde olmaları görselliği hem daha hareketli hâle getiriyor hem de sanırım evrimsel olarak sağlıklı olmakla ilişkilendirdiğimiz için daha kudretli görünüyor her şey. Bütün bu heyecana kapılmış; sağdan soldan, aşağıdan yukarıdan çıkan bir sürü insanın yüzlerini, giysilerini, kıyafetleri içinden görünen derilerini, taktıkları aksesuarları, beden formlarını izleyip büyülenirken ara sıra çok kısa imajlar takılıyor aklıma: Çenesi bir milim açılmış, bitkin bir ifadeyle odaklanmış yüz ifadeleri. Bütün bu büyüleyici atmosferi ve bir aradalığı yaratmak ne kadar büyük bir efor gerektiriyor! Doğru ya, dikine merdivenleri onlarca kez çıkıp inen bu bedenler yarattığı şenliğin arka planında “acınası” hâlde yorgunlar. Amaçlarının yüceliğini takdir ediyorum. Bu görüntü bana, o amacı zihinlerinde kurdukları hâliyle hayata geçirmek için nasıl bir imkânsızlıkla cebelleştiklerini hatırlatıyor. Çaresi mümkün olmayan bir acıyla temas kuran ayna nöronlarım, onlara hiçbir senaryo içinde yardımcı olamayacak olmanın verdiği mağlubiyet hissiyle hıçkırıklar içinde ağlama tepkisi veriyor. Bu arada bu his, performansın yüzde 80’inde yaşadığım bir şeydi. Neredeyse tamamında hıçkırıklar içinde kendimi yerlere atarak ağlamak istedim. Ama tabii bunu yapmak istemediğim için kendimi sürekli yatıştırmaya çalışıyordum. Belki de Çılgın Bediş dizisindeki sahne örneğini performans esnasında birkaç defa bana hatırlatan şey buydu. Annemin söylediği gibi “o bir senaryo”’ ise, belki de böylesine gerçek hissettirebilen başka senaryolar da yazabilir, oyunu en başından kurabilir miyim? Tam o sırada bütün o bedenler biraz yavaşladı. Yere her basışlarında ayaklarının çevresinde, bir karabatak suya daldığında olduğu gibi halkalar usulca genişliyordu sanki. (Bu da hıçkırarak ağlama isteğimi hiç hafifletmedi.) Sonra bir araya geliyor, ellerinde boş dövizler ve lolipoplarla sessizce slogan atıyor, birbirlerine ve bize hayat dolu gözlerle bakıyorlardı. Tek kelime anlaşılmıyordu ama her şeyi anlayacağımızdan eminlerdi. Belki de insanı her şeye gücünün yetmeyeceğini bile bile o dipsiz tünelde ilerlemeye iten şey, imkânsız görünen bir durumu tersine çevirebileceğine inanmasıdır. Şimdi hiçbir şey anlaşılmaması üzere tasarlanan bir şey de her şeyi anlatmak zorunluluğu içine girerek tersine dönmüştür. 2016 Onur Yürüyüşü’nde kullanılan “Dağılıyoruz” eylem pratiği de aynı Kuşlama gibi güç dinamiğinin yaratıcı pratiklerle tersine çevrilebilirliğini göstererek bizlere hüzünlü bir umut veriyor. Herkesin emeklerine sağlık!