Her şey adalet ve saygı talebiyle başlar: Tareq Daoud ile Şerife Tavşan üzerine
— Kaynak: Bant Mag
“Belki kimlikleri ‘muğlak’ olanlar ‘muğlak’ yerlerde kendilerini daha çok evde hissediyorlardır.”
Yönetmen Tareq Daoud’la yollarımız kesiştiğinde, Şerife Tavşan’ın prömiyerine hazırlanıyordu. Zürih’e gitmeden hemen önce Kurtuluş’taki evine konuk oldum. Mutfağında ve oturma odasında saatlerce hayat ve yaklaşan festivalin heyecanı üzerine konuştuk. O Zürih’e doğru yola çıktıktan sonra filmi izledim ve dünya prömiyerini yaptığı Zürih Film Festivali’nden Asya’nın Geleceği (Asian Future) bölümünde En İyi Film ödülünü kazandığı Tokyo Film Festivali’ne uzanan bu yolculuğun tamamına yakından tanıklık ettim. Tareq Daoud, filminde kendi göç geçmişini Türkiye’yle kurduğu derin bağ ile bir araya getiriyor. Şerife Tavşan’da katı normların ve kayıpların ortasında kendi özgürlük alanını arayan bir kadının hikâyesini anlatıyor. Şimdi ben de Tareq ile bu röportajı Berlin’de hazırlarken, tıpkı Şerife’nin köyünü özlediği gibi Türkiye’yi özlediğimi fark ediyorum. Afganistan’da doğdun, çocukken İsviçre’ye taşındın ve on yılı aşkın bir süredir Türkiye’de yaşayıp üretiyorsun. Farklı coğrafyaları, kültürleri ve “ev” kavramlarını deneyimlediğin bu zengin yolculuk, Türkiye’nin yerel dinamiklerine ve toplumsal dokusuna bakışını nasıl şekillendiriyor? Şerife Tavşan’da orta yaşlı bir kadının hikâyesini anlatma fikri nasıl ortaya çıktı? Emine Yıldırım’la senaryo iş birliği süreciniz nasıldı? Tek bir soruya bir sürü soru sığdırdın! Belki önce şunu açıklamalıyım: Afganistan’dan ayrılmak benim için derin bir travmaydı. Ardından kısa süreceğini umduğumuz bir sürgün geldi. Ama yıllarca sürdü ve sonunda geri dönmenin artık mümkün olmadığını kabullenmek zorunda kaldık. Sonrasında İsviçre’de oldukça mutlu bir çocukluk ve ergenlik geçirdiysem de kayıp ve sürgün deneyimi kişiliğinde derin izler bırakıyor. İyi tarafı, insanı meraklı ve uyum sağlayabilen biri yapması: Her yerde rahat hissedebiliyorum. Kötü tarafı ise yalnızlık, bir tür huzursuzluk ve çoğunluğun normlarına ve anlatılarına uyum sağlamakta zorlanmak. Her yerde rahat hissediyorum ama hiçbir yerde tam olarak rahat hissetmiyorum aslında. Fransızcada bunun için bir deyim var: “avoir le cul entre deux chaises”. “Kıçının iki sandalyenin arasında kalması” anlamına geliyor. Bunları sana anlatıyorum Metin, çünkü sanırım İstanbul’a gelip yaşama kararımla ilgili bir şey söylüyorlar. Burada yaşamak yorucu ama aynı zamanda büyüleyici, çünkü burası hâlâ oluşmakta olan bir yer. Her şey tamamen kontrol altında değil. Birkaç olası gelecek sürekli birbiriyle çarpışıyor. Gerçek bir gerilim hissediliyor. Bu gerilim, fay hatlarıyla coğrafyanın kendisine bile kazınmış durumda. Göç akınlarıyla da öyle. Afganistan’da ve İsviçre’de yetiştim, ana dillerim Darice ve Fransızca. Bu yüzden bu paradoksal ortam beni besliyor. Durumu “egzotikleştirmek” için söylemiyorum; halkın çoğunluğunun yaşadığı zorlukların farkındayım. Sadece bu şehre tuhaf bir yakınlık duyuyorum. Belki kimlikleri “muğlak” olanlar “muğlak” yerlerde kendilerini daha çok evde hissediyorlardır. Bu filmi ortaklaşa yazmak benim için bir zorunluluktu. Ne buralıyım ne de kadınım. Bu konuya samimiyetle yaklaşmak için yazım sürecine bu bilgiye ve deneyime sahip birini dâhil etmeliydim. Emine Yıldırım yetenekli, eğlenceli ve esprili. İyi anlaşıyoruz. Bu yüzden onunla çalışmak büyük bir fırsat oldu. Diğer sorularına gelince, Şerife Tavşan’ın birkaç ilham kaynağı vardı. İlk filmim oldukça karanlık ve dramatikti. Bir sonraki filmde daha hafif, daha güneşli ve daha renkli bir şey yapma isteği kendiliğinden geldi. Bertolt Brecht’in bir öyküsü (Yakışıksız Yaşlı Kadın) ilham kaynaklarından biriydi. Emine’yle çalışmamızı anneannelerimizin anıları da şekillendirdi. İkisi de hayatımızda çok büyük rol oynamıştı. Her ikisi de son derece zeki kadınlardı ve hasretini çektikleri eğitimi hiç alamamışlardı. Bize baktılar ve koşulsuz sevgi verdiler. Ama içten içe ikisi de farklı bir hayat hayal etmişti. Potansiyellerini daha çok gerçekleştirecekleri, aile rollerinin ötesinde bir anlam bulabilecekleri bir hayat. Film kısa süre önce dünya prömiyerini Zürih Film Festivali’nde yaptı ve başka festivallerde yolculuğuna devam ediyor. Festival deneyimleri nasıl geçti? Seyirciden ve basından gelen ilk tepkiler neler? Film genel olarak olumlu karşılanıyor. Çok rahatladım çünkü bu hiç garanti gördüğüm bir şey değildi. İnsanlar gerçekten işleyen bir komedi yapmanın ne kadar zor olduğunu hep söyler ve haklıdırlar. Akıcılık, iyi bir tempo, isabetli diyaloglar gibi bir sürü şey gerekir. Dolayısıyla da seyircinin filmle bağ kurup kurmayacağını asla önceden bilemezsiniz. Elbette öncesinde birkaç test gösterimi yapmıştık. Ama o seyirciler de arkadaşlardan ve işimize genel olarak sempatiyle bakan insanlardan oluşuyordu. Sonra Zürih’te ve ardından Tokyo’da ilk kez bizi tanımayan bir seyirciyle karşılaştık. Prömiyerde Emine’nin yanında oturuyordum. İnsanların tam umduğumuz gibi güldüğünü ya da duygulandığını görünce ne kadar şaşırdığımızı ve sevindiğimizi hatırlıyorum. Bununla birlikte, okuyabildiğim ilk basın yazılarında doğal olarak birkaç eleştiri de vardı. Örneğin bir eleştirmen Şerife’nin şiir sevgisinin nereden geldiğinin yeterince açıklanmadığını düşünmüş. Bu doğru. En azından biz senaristler ve başrol oyuncusu Nihal Koldaş için Şerife’nin geçmişi net ve iyi tanımlanmıştı ama bazen taviz vermek zorunda kalıyorsun. Her şeyi senaryoya koyamıyor ya da son kurguda tutamıyorsun. Film bir saat kırk beş dakika sürüyor ve biz de birkaç sahneyi tümüyle çıkardık. Filmin başında eşini kaybettikten sonra Şerife, oğullarıyla, mahallesiyle ve kendisiyle yoğun bir yüzleşme yaşıyor. Bu yolda torunu Onur ve mahallenin asi genç kadını Gülay en yakın yol arkadaşları oluyor. Bu dinamikle beraber geleneksel aile kavramı gerçek anlamda sorgulanıyor. Sence Şerife’nin geleneksel bir “aileye” ihtiyacı var mı? Şerife’nin kesinlikle geleneksel bir aileye ihtiyacı yok. Ailesi açıkça işlevsiz. Ama bence tüm bencilliklere rağmen büyük bir sevgi de hissediyoruz. Ve bu sevgiyle birlikte ilerlemenin mümkün olduğunu. Bu bazen Şerife’nin silaha sarılmasını gerektirse bile… İlerlemenin mümkün olduğuna inanmak sonuçta politik bir duruş. Filmin sonunda, tüm çatışmaların ardından Şerife değişmiş biri olarak çıkıyor. Yol boyunca çok darbe aldı ama Tavşan ailesinin dinamiklerini dönüştürmeyi de başardı. Bazı izleyicilere göre bunu belki yeterince radikal biçimde yapmadı. Nihayetinde Şerife bir devrimci değil. Ama bir değişim yarattı. Adalet talep etti. Bu çok büyük bir şey çünkü her şey buradan başlar: adalet ve saygı talebiyle. Bazı aileler o kadar toksik ki yanlarında bulunmak zor. Bazılarıysa huzurun kaleleri. Ama bunlar uç örnekler, deyim yerindeyse saf vakalar. Genellikle herhangi bir ailenin tamamen toksik ya da tamamen besleyici olduğunu düşünmem. Bana kalırsa herkesin her iki tür aileye de ihtiyacı var: biyolojik ailesine de seçtiği aileye de. Yabancılaşmanın da özgürleşmenin de kaynağı her ikisi olabilir. Mesele, bu iki ailenin her biriyle ve ikisi arasında doğru dengeyi ve doğru mesafeyi bulmak. Ve elbette bu denge her zaman kırılgan. Filmi izlerken Şerife’yi Türkiye’nin yakın tarihine ve bugünkü hâline çok benzettim: Şiiri seven, hayalleri olan ama genç yaşta evlendirilmiş ve yol boyunca ormanlarını kaybetmiş bir kadın. Sence Şerife’nin geleceğini kim şekillendirecek: kendisi mi, yoksa yaşadığı coğrafya mı? Filmde Şerife ile yeni arkadaşları Onur, Gülay ve İskender arasında bir tür ittifak kurulduğunu görüyoruz. Her biri kendince anaakım toplumun biraz kıyısındaki karakterler. Kimi yaşı, kimi yaşam biçimi, kimi başka nedenlerle. Birbirlerinin yanında iyi hissettiklerini keşfediyorlar. Farklılıklarına rağmen birbirlerini dinlemeyi başarıyorlar. Birbirlerine güç veriyorlar. Ve her şeyden önemlisi, bu “madunlar” kendi haklarını savunmaya başlıyor. Film bir masal elbette. Ama gerçek bir ilerlemenin mümkün olduğuna dair iyimserliğimi koruyorum. Zaferin uzun mücadelelerle kazanılması gerektiğine ve her zaferin yalnızca geçici olduğuna inansam da. Kübalı bir yazar, bir adada yaşamanın getirdiği kapatılmışlık ve yalnızlık duygusunu anlatmak iç